مقدمه
موضوع مالیات مهریه یکی از مباحث تازه و جنجالی در حقوق خانواده و مالیات کشور است. وقتی صحبت از مهریه میشود، اغلب افراد به جنبههای حقوقی مانند شرایط مطالبه، زمان اجرا یا پرداخت آن فکر میکنند؛ اما در سالهای اخیر، این پرسش مطرح شده است که مالیات مهریه بر عهده کیست؟ آیا زن باید مالیات آن را بدهد؟ آیا مرد باید مالیات انتقال دارایی را بپردازد؟ یا شاید هر دو شریک در پرداخت آن دخیل باشند؟
در شرایطی که قوانین مالیاتی و خانوادگی در هم تنیده شدهاند، دانستن پاسخ این سؤال برای زوجین، مشاوران مالی و حسابداران اهمیت زیادی دارد. از سویی، اگر مالیات مهریه به درستی تعیین و تأیید شود، ممکن است بر تصمیم زوجها در تعیین مهریه، مدیریت داراییها و حتی نحوه برنامهریزی مالی زندگی تأثیر بگذارد. از سوی دیگر، وقتی شرکتها یا کسانی که دارایی مالی یا شرکتی دارند ازدواج میکنند، مسائل مالی مانند مهریه میتواند در زمرهٔ برنامهریزی مالی شرکتی قرار گیرد و واحد حسابداری شرکتی لازم است بداند چه تعهداتی ممکن است برای زوج در آینده پیش آید.
همچنین، در عصر دیجیتال امروز، بسیاری از تعاملات مالی از طریق بسترهای الکترونیکی انجام میشود؛ مفاهیمی مانند صورتحساب الکترونیک در حوزه تجارت یا مالیات مستقیم کاربرد دارند؛ اگرچه ارتباط مستقیم بین صورتحساب الکترونیک و مهریه ممکن است محدود باشد، اما ساختار کلی نظام مالیاتی و تعامل بین دفاتر اسناد رسمی، سازمان ثبت اسناد و سازمان امور مالیاتی، مستلزم درک مشترکِ روندهای الکترونیک است.
در این مقاله، ابتدا وضعیت حقوقی فعلیِ مهریه در قوانین ایران را بررسی میکنیم، سپس به بررسی وضعیت مالیاتی مهریه پرداخته و در نهایت پاسخ میدهیم به این سؤال مهم: مالیات مهریه بر عهده کیست؟ همچنین مثالهای عددی و نکات کاربردی برای واحدهای حسابداری (از جمله حسابداری شرکتی) در متن آورده خواهد شد.
۱) وضعیت حقوقی مهریه در قانون ایران
تعریف مهریه و آثار آن
مهریه یکی از حقوق مالی زوجه است که در زمان عقد نکاح بر عهده زوج قرار میگیرد. در عقد دائم، مهریه به زن تعلق میگیرد حتی اگر مطالبه آن بلافاصله صورت نگیرد. مهریه ممکن است منقول (مثلاً پول، سکه، طلا) یا غیرمنقول (مثلاً ملک) باشد.
معافیت مهریه از مالیات طبق ماده ۱۴۴
یک نکته بسیار مهم که باید در همین ابتدا روشن شود: طبق ماده ۱۴۴ قانون مالیاتهای مستقیم، مهریه (منقول و غیرمنقول) از پرداخت مالیات معاف است. یعنی مهریه به عنوان درآمد یا سود مالی تلقی نمیشود و معمولاً مشمول مالیات مستقیم نیست. این موضع را سازمان امور مالیاتی کشور نیز تأیید کرده است.
بنابراین، تا زمانی که قانون جدیدی تصویب نشده باشد، دریافت مهریه توسط زن به تنهایی باعث ایجاد تعهد مالیاتی نمیشود.
طرحها و قانون پیشنهادی مالیات بر مهریه
در سالهای اخیر، در مجلس طرحهایی مطرح شدهاند که مهریههای سنگین را مشمول سهمی از مالیات یا حق ثبت کنند. طبق اخبار منتشرشده:
-
برخی طرحها پیشنهاد دادهاند که مهریه تا سقف ۱۴ سکه معاف از مالیات یا حق ثبت باشد و اگر بیشتر از این باشد، زوجین ملزم به پرداخت درصدی از مهریه به عنوان «مالیات ثبت مهریه» شوند.
-
بر اساس این طرحها، برای مهریه بین ۱۵ تا ۱۰۰ سکه، نرخ مالیات / حق ثبت ۱٫۱٪ پیشنهاد شده است؛ برای مهریه بین ۱۰۱ تا ۲۰۰ سکه، نرخ ۲٪؛ و برای مهریه بیش از ۲۰۰ سکه، ممکن است نرخ تا ۱۵٪ تعیین شود.
-
از سوی دیگر، برخی رسانهها گزارش دادهاند که سازمان امور مالیاتی صراحتاً اعلام کرده مهریه طبق ماده ۱۴۴ معاف است و طرحهای مالیاتی جدید هنوز اجرایی نشدهاند.
بنابراین وضعیت قانون فعلی چنین است که مهریه از مالیات معاف است، و طرحهای جدید هنوز در دست بررسیاند و به مرحله اجرا نرسیدهاند.
با این پیشزمینه، اکنون به بررسی این سؤال میپردازیم: در شرایطی که قانون جدید اجرا شود یا در شرایطی که مهریه شامل اموال مشمول مالیات باشد، مالیات مهریه بر عهده کیست؟
۲) فرض اجرا شدن قانون مالیات مهریه — پرداخت مالیات مهریه بر عهده کیست؟
در سناریویی که قانون مالیات بر مهریه تصویب شود، باید مشخص گردد که تعهد پرداخت آن با چه کسی است. بر اساس طرحها و بررسیهای منتشرشده:
الف) پرداخت مشترک زوجین
بسیاری از گزارشها حاکی از آن است که طبق طرحهای مصوب در کمیسیونها، پرداخت مالیات ثبت مهریه بر عهده هر دو زوج است و هر یک باید سهم خود را بدهند (مثلاً ۵۰٪ زن و ۵۰٪ مرد).
یعنی وقتی مهریهای که نیاز به مالیات دارد ثبت میشود، بهصورت مشترک از زوج و زوجه اخذ میشود.
ب) مرد به عنوان پرداختکننده اصلی
در برخی نگاهها، چون مهریه بر عهده مرد است و او ملزم به اجرای آن است، بار مالیاتی آن نیز بر دوش مرد دانسته شده است. برخی گزارشها اعلام کردهاند که اگر قانون مالیات مهریه اجرا شود، مرد موظف است مالیات آن را پرداخت کند.
ج) شرط معافیت برای مهریه تا سقف مشخص
طرحهای جدید غالباً معافیتی برای مهریههای کم (مثلاً تا ۱۴ سکه) در نظر گرفتهاند که در آن شرایط پرداخت مالیات ثبت مهریه به عهده هیچکدام نیست.
در این حالت، اگر مهریه بیشتر از آن سقف شود، زوجین موظف به پرداخت مالیات خواهند بود.
در نتیجه، اگر قانون مالیات مهریه به اجرا برسد، معمولترین و منصفانهترین مدل پیشنهادی این است که پرداخت مالیات مهریه بر عهده مشترک زوج و زوجه باشد، مگر در مواردی که مقررات خاصی تعیین کند مرد یا زن بیشتر سهم پرداخت را داشته باشند.
۳) وقتی مهریه به صورت دارایی (ملک، خودرو، غیرمنقول) تعیین شده باشد
اگر مهریه بهصورت دارایی غیرمنقول یا منقولی مثل ملک یا خودرو تعیین شود، دو مرحله مالیاتی ممکن است پیش بیاید:
-
مالیات ثبت مهریه (در طرح جدید): همان مالیاتی است که برای ثبت مهریه مطرح است — پرداخت آن ممکن است بر عهده زوجین مشترک باشد.
-
مالیات نقل و انتقال دارایی: وقتی مالکیت آن دارایی به نام زن منتقل میشود، مالیات انتقال برای ملک یا خودرو ممکن است طبق مقررات نقل و انتقال اخذ شود.
در آن حالت، معمولاً پرداخت مالیات مربوط به انتقال سند بر عهده آن کسی است که انتقال را انجام میدهد — در اینجا مرد است که دارایی را واگذار میکند و باید مالیات نقل و انتقال را پرداخت کند.
بنابراین در شرایطی که مهریه به صورت ملک یا خودرو باشد، ممکن است مالیات مهریه در عمل تحت عناوین مالیات نقل و انتقال به عهده مرد باشد، حتی اگر مالیات ثبت مهریه در قانون جدید سهم مشترک داشته باشد.
۴) نکاتی برای حسابداران و واحدهای حسابداری شرکتی
در این بخش، چند نکته کاربردی برای تیمهای حسابداری و شرکتهایی که در آن یکی از زوجین فعال است یا داراییهای شرکتی دارد، میآورم:
-
در شرکتهایی که داراییهای قابل معامله مانند ملک یا سهام دارند، اگر یکی از شرکا یا مؤسسان ازدواج میکند، و مهریه شامل این دارایی شود، واحد حسابداری شرکتی باید سناریو مالیاتی را پیشبینی کند زیرا ممکن است انتقال مالکیت دارایی شرکت به زوجه، تعهد مالیاتی ایجاد کند.
-
اگر قانون مالیات مهریه اجرا شود، آن را باید در افشایهای مالی و پیشبینی هزینههای آتی شرکت لحاظ کرد.
-
برای ثبت مهریه در دفاتر اسناد رسمی و تعامل با سازمان ثبت، هزینه مالیاتی ثبت مهریه (در صورت تصویب قانون) باید از ابتدا لحاظ شود.
-
اگر مهریه به صورت دارایی مشمول نقل و انتقال باشد، پیش از اجرای سند باید محاسبه مالیات انتقال بر اساس ارزش روز و نرخهای قانونی صورت گیرد.
-
استفاده از نرمافزارهای مالی یکپارچه که بتوانند پیشبینی مالیاتی را انجام دهند و مستندات مالیاتی مهریه را ردیابی کنند، به کار واحد حسابداری کمک میکند.
-
اگر در آینده امکان ارسال اطلاعیه مالیاتی الکترونیکی یا ارتباط با سامانه مالیات از طریق صورتحساب الکترونیک وجود داشته باشد، سیستمهای مالی شرکت باید آماده باشند تا اطلاعات مربوط به مهریه را در بستر الکترونیک مدیریت کنند.
۵) مثال عددی فرضی برای روشنتر شدن موضوع
فرض کنیم زوجین مهریه ۱۵۰ سکه تعیین کردهاند و قانون مالیات مهریه جدید اجرا شده است:
-
طبق جدول پیشنهادی:
– تا ۱۴ سکه معاف
– از ۱۵ تا ۱۰۰ سکه → مالیات ۱٫۱٪
– از ۱۰۱ تا ۱۵۰ سکه → مالیات ۲٪ برای بخش اضافی -
ارزش هر سکه را فرض کنیم ۲۰ میلیون تومان
-
مقدار مشمول مالیات = (۱۵۰ – ۱۴) = ۱۳۶ سکه
-
بخش اول مشمول ۱٫۱٪ → ۸۶ سکه (تا ۱۰۰) → مالیات = ۸۶ × ۲۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۱٫۱٪
-
بخش دوم مشمول ۲٪ → (۱۳۶ – ۸۶) = ۵۰ سکه → مالیات = ۵۰ × ۲۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۲٪
-
بعد جمع کنید و مالیات کل را تقسیم بین زوجین طبق سهم ۵۰–۵۰ یا چگونگی تعیین شده قانون
مثال نشان میدهد که مالیات مهریه میتواند عدد بزرگی باشد و در مرحله ثبت مهریه باید پرداخت شود.
جمعبندی: مالیات مهریه بر عهده کیست؟
بحث مالیات مهریه در سالهای اخیر به یکی از موضوعات مهم در مرز میان حقوق خانواده و قوانین مالیاتی تبدیل شده است. در ظاهر، مهریه صرفاً یک حق مالی زن در زمان عقد است، اما از نگاه اقتصاد کلان و نظام مالیاتی کشور، مهریه بهنوعی یک انتقال دارایی میان دو شخص محسوب میشود که میتواند آثار مالیاتی داشته باشد. بنابراین طبیعی است که نهاد قانونگذار و سازمان امور مالیاتی به بررسی ابعاد مختلف مالیات مهریه بپردازند تا عدالت مالیاتی و شفافیت اقتصادی برقرار شود.
طبق قوانین فعلی مالیاتهای مستقیم، مهریه از پرداخت مالیات معاف است و زن هنگام دریافت مهریه هیچ تعهد مالیاتی ندارد. به عبارت دیگر، دولت دریافت مهریه را نوعی درآمد یا منفعت اقتصادی تلقی نمیکند که نیاز به پرداخت مالیات داشته باشد. این حکم، بهویژه در ماده ۱۴۴ قانون مالیاتهای مستقیم به روشنی بیان شده است. اما با افزایش تعداد مهریههای سنگین و اثرات اقتصادی آن، بحث اصلاح این قانون و اعمال مالیات برای مهریههای بالا جدیتر شده است. از همینجا، ضرورت پرداختن به مفهوم و سازوکار مالیات مهریه آغاز میشود.
اگر در آینده طرح مالیات بر مهریه تصویب و اجرا شود، باید توجه داشت که ماهیت آن متفاوت از مالیات بر درآمد است. در چنین طرحهایی، هدف دولت نه درآمدزایی، بلکه کنترل رفتارهای اقتصادی و اجتماعی است. بر اساس پیشنویسهای منتشرشده، احتمال دارد مهریههای سبک (مثلاً تا ۱۴ سکه) از مالیات معاف بمانند، اما برای مهریههای بالاتر درصدی از ارزش مهریه بهعنوان مالیات یا هزینه ثبت دریافت شود. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این خواهد بود که چه کسی موظف به پرداخت مالیات مهریه است؟
اکثر تحلیلها و پیشنهادهای مطرحشده در کمیسیونهای تخصصی مجلس نشان میدهد که مالیات مربوط به مهریه در زمان ثبت، بر عهده هر دو زوج خواهد بود؛ یعنی مرد و زن هر دو موظف به پرداخت سهم خود از مالیات هستند. با این حال، در مواردی که مهریه بهصورت دارایی (مثلاً ملک، خودرو، سهام یا ارز) تعیین میشود، پرداختکننده واقعی مالیات معمولاً فردی است که دارایی را انتقال میدهد؛ در نتیجه، در چنین مواردی، مرد که مالک دارایی است و آن را به زن منتقل میکند، مسئول پرداخت بخش اصلی مالیات مهریه خواهد بود.
از نگاه حرفهایتر، واحدهای حسابداری و حسابداری شرکتی باید به این نکته توجه کنند که مهریههای سنگین، بهویژه وقتی شامل داراییهای شرکتی یا سهام مدیریتی باشند، میتوانند در صورت اجرا، آثار قابلتوجهی بر صورتهای مالی، جریان نقدی و ساختار مالکیت شرکت داشته باشند. اگر قانون جدید اجرایی شود، شرکتها باید این هزینه را در پیشبینیهای مالی و افشای یادداشتهای توضیحی خود لحاظ کنند. همچنین، استفاده از ابزارهای دیجیتال و صورتحساب الکترونیک برای ثبت و گزارش این نوع تعهدات مالی، در آینده میتواند بخشی از فرآیند رسمی محاسبه مالیات محسوب شود.
در نهایت، پاسخ نهایی به این سؤال که مالیات مهریه بر عهده کیست؟ در وضعیت فعلی روشن است: مهریه در حال حاضر مشمول هیچگونه مالیات مستقیم نیست و پرداخت مالیات مهریه بر عهده هیچیک از طرفین نیست. اما در صورت اجرای طرحهای جدید، پرداخت آن یا بهصورت مشترک بین زن و مرد تقسیم خواهد شد، یا بر اساس نوع دارایی تعیین میشود؛ به گونهای که اگر مهریه به صورت نقدی باشد، پرداخت آن دوطرفه، و اگر به صورت غیرنقدی باشد، مسئولیت با شخص انتقالدهنده خواهد بود.
به همین دلیل، آگاهی دقیق از سازوکار مالیات مهریه برای همه اقشار جامعه ــ از شهروندان عادی گرفته تا حسابداران، مشاوران مالی، دفاتر اسناد رسمی و حتی شرکتهای بزرگ ــ ضروری است. هرگونه تغییر در قوانین مالیاتی میتواند بر رفتارهای اقتصادی خانوار و حتی تصمیمات ازدواج و برنامهریزی مالی زوجین اثرگذار باشد. بنابراین، آموزش عمومی در زمینه مالیات مهریه، همراه با اصلاح هوشمندانه قوانین، میتواند به شفافیت، عدالت و سلامت مالی کشور کمک کند.
